W ostatnich latach obserwuje się wyraźny wzrost zainteresowania sztuczną inteligencją, co jest związane z różnorodnością obszarów jej wykorzystania. Szczególnym impulsem do popularyzacji tej tematyki było pojawienie się pod koniec 2022 r. ChatGPT, czyli chatbota wykorzystującego generatywną sztuczną inteligencję. Rozwój tego typu technologii wiąże się niewątpliwie zarówno z nowymi możliwościami, jak i z poważnymi wyzwaniami o charakterze prawnym.
| Z tego artykułu dowiesz się: – czym jest generatywna sztuczna inteligencja i jakie nowe ryzyka prawne wiążą się z jej wykorzystaniem, – jak prawo chroni wizerunek na gruncie Kodeksu cywilnego, prawa autorskiego i RODO, – kiedy dochodzi do naruszenia prawa do wizerunku oraz jakie są najczęstsze formy takich naruszeń, – czym są deepfake’i i digital cloning oraz dlaczego stanowią szczególne zagrożenie dla dóbr osobistych, – jakie środki ochrony prawnej przysługują osobom, których wizerunek został wykorzystany przy użyciu AI. |
Czym jest generatywna sztuczna inteligencja?
W przeciwieństwie do systemów sztucznej inteligencji wykorzystywanych głównie do analizy danych oraz prognozowania określonych zjawisk, generatywna sztuczna inteligencja umożliwia tworzenie nowych treści na podstawie już istniejących materiałów, takich jak tekst, obrazy czy dźwięki. Wśród najbardziej rozpoznawalnych narzędzi tego typu wymienia się m.in. ChatGPT, Microsoft Copilot oraz Midjourney. Pomimo licznych korzyści wynikających z wykorzystania generatywnej sztucznej inteligencji, jej stosowanie obarczone jest również określonymi zagrożeniami. Jednym z istotnych ryzyk pozostaje możliwość naruszenia prawa do wizerunku, a także innych dóbr osobistych.
Czym jest wizerunek?
Wizerunek jest pojęciem, które nie posiada powszechnie obowiązującej definicji prawnej, chociaż wielokrotnie próbowano określić, z jakich elementów się on składa. Najczęściej wskazuje się, że wizerunek obejmuje przede wszystkim dostrzegalne cechy fizyczne człowieka, które kształtują jego wygląd i pozwalają na identyfikację spośród innych osób. Może on składać się także z elementów takich jak charakterystyczny ubiór czy sposób poruszania się. Niektórzy zwracają uwagę, że częścią wizerunku jest także głos, ponieważ jego barwa czy skala mogą ułatwić identyfikację danej osoby. Ważne jest, aby wizerunek pozwalał na rozpoznanie osoby przedstawionej na zdjęciu czy nagraniu. Możliwość identyfikacji nie musi mieć charakteru powszechnego – wystarczy, że osoby bliskie mogą na jego podstawie rozpoznać daną osobę.
Kiedy dochodzi do naruszenia cudzego wizerunku?
W Polsce ochronę wizerunku zapewniają przepisy Kodeksu cywilnego, ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz unijnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO).Na gruncie Kodeksu cywilnego wizerunek jest dobrem osobistym przysługującym każdemu człowiekowi. Do jego naruszenia dochodzi, gdy spełnione są trzy warunki jednocześnie:
- istnieje dobro osobiste w postaci wizerunku,
- cudzy wizerunek został naruszony lub istniało zagrożenie jego naruszenia,
- naruszenie lub zagrożenie miało charakter bezprawny.
Przy ocenie, czy doszło do naruszenia, nie ma znaczenia, czy działanie naruszyciela było zawinione.Z kolei zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych do naruszenia praw do wizerunku dochodzi wtedy, gdy jest on rozpowszechniany bez zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Zezwolenie nie jest wymagane, gdy:
- osoba otrzymała wynagrodzenie za pozowanie,
- wizerunek osoby powszechnie znanej został rozpowszechniony w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych np. politycznych,
- wizerunek stanowi wyłącznie szczegół większej całości, np. zgromadzenia, krajobrazu czy publicznej imprezy.
Ponadto, zgodnie z RODO wizerunek traktowany jest jako dana osobowa, ponieważ pozwala on na identyfikację konkretnej osoby. Na podstawie cech takich jak kolor oczu, włosów, karnacja czy charakterystyczne znamiona możliwe jest rozpoznanie danej osoby. Naruszenie przepisów RODO zachodzi wtedy, gdy wizerunek jest przetwarzany bez odpowiedniej podstawy prawnej, np. bez zgody osoby, której dotyczy.
Deepfake i digital cloning jako współczesne formy ingerencji w wizerunek
Jedną z najbardziej rozpowszechnionych form ingerencji w prawo do wizerunku są tzw. deepfake’i. W unijnym rozporządzeniu AI Act zostały one zdefiniowane jako obrazy, treści dźwiękowe lub materiały wideo wygenerowane lub zmanipulowane przy użyciu sztucznej inteligencji, które przypominają istniejące osoby, przedmioty, miejsca, podmioty lub zdarzenia i mogą zostać niesłusznie uznane przez odbiorców za autentyczne.
Materiały typu deepfake mogą być tworzone w rozmaitych kontekstach, takich jak edukacja, rozrywka, dezinformacja czy działania dyskredytujące. Szczególnie niebezpieczne są przypadki, w których ich celem jest celowe wprowadzenie odbiorców w błąd. Przykładem może być nagranie przedstawiające prezydenta Karola Nawrockiego, w którym rzekomo zachęcał on obywateli do rejestracji na platformie inwestycyjnej związanej z kryptowalutami. Materiał ten sprawiał wrażenie autentycznego, a fakt jego wygenerowania przy użyciu narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji nie był od razu oczywisty.Jeszcze większe wyzwania rodzą materiały przedstawiające nieżyjące postaci. Dzięki narzędziom generatywnej sztucznej inteligencji możliwe staje się tworzenie nowych nagrań, wypowiedzi czy wystąpień zmarłych osób, co rodzi poważne wątpliwości zarówno prawne, jak i etyczne.
Odmiennie niż w przypadku deepfake’ów, pojęcie digital cloningu nie zostało zdefiniowane w AI Act. Digital cloning polega na cyfrowym odtworzeniu wyglądu oraz głosu konkretnej osoby, często za jej zgodą, co umożliwia generowanie nowych treści z jej udziałem, mimo że faktycznie nie brała ona udziału w ich tworzeniu. Przykładem takiego rozwiązania jest cyfrowa rzeczniczka Ministerstwa Spraw Zagranicznych Ukrainy – Victoria Shi – stworzona na wzór influencerki Rosali Kovbasa. Choć influencerka wyraziła zgodę na stworzenie swojego cyfrowego odpowiednika, nadal istnieje ryzyko wykorzystania jej wizerunku w sposób wykraczający poza pierwotnie zakładany cel.
Nie należy utożsamiać digital cloningu z deepfake’ami. Deepfake’i polegają na modyfikowaniu istniejących materiałów, takich jak nagrania wideo, najczęściej bez wiedzy osoby, której wizerunek jest wykorzystywany, w sposób trudny do wykrycia jako nieprawdziwy. Digital cloning natomiast zakłada stworzenie cyfrowego sobowtóra danej osoby od podstaw.
Obie formy stanowią istotne wyzwanie dla ochrony prawa do wizerunku. Nawet w sytuacji, gdy osoba wyraziła zgodę na wykorzystanie swojego wizerunku, istnieje ryzyko jego późniejszego użycia w sposób, którego nie była w stanie przewidzieć.
Jak możemy chronić wizerunek w dobie narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji?
Obecnie w Polsce brak jest jednego aktu prawnego, który w sposób kompleksowy regulowałby ochronę wizerunku z uwzględnieniem specyfiki narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji. Unijne rozporządzenie AI Act wprowadza wprawdzie obowiązek przejrzystości polegający na oznaczaniu treści generowanych przy użyciu AI, jednak nie eliminuje to ryzyka naruszeń prawa do wizerunku. W praktyce ochrona ta opiera się na przepisach krajowych oraz, w przypadku gdy wizerunek stanowi daną osobową, na regulacjach RODO.
Osoba, której dobro osobiste w postaci wizerunku zostało naruszone, może domagać się zaniechania bezprawnej ingerencji oraz podjęcia działań zmierzających do usunięcia jej skutków, w tym złożenia stosownego oświadczenia. Możliwe jest również dochodzenie zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty określonej kwoty na wskazany cel społeczny. W przypadku wyrządzenia szkody majątkowej poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych. Analogiczne środki ochrony przewiduje ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W sytuacjach związanych z przetwarzaniem danych osobowych możliwe jest również skorzystanie z uprawnień wynikających z RODO, w tym z prawa do usunięcia danych.
Podsumowanie
Różnorodność form ingerencji w prawo do wizerunku, możliwych przy użyciu powszechnie dostępnych narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji, pokazuje, że obecnie obowiązujące regulacje prawne nie zawsze zapewniają pełną ochronę. Wizerunek może być rozpowszechniany bezprawnie, często w sposób trudny do wykrycia. Dlatego w przypadku naruszeń kluczowa jest szybka reakcja.
Artykuł został opublikowany w Dzienniku Gazety Prawnej 22 grudnia 2025 roku.
