Rozbieżności między warunkami kontraktowymi FIDIC a polskim systemem prawnym pozostają przedmiotem dyskusji, szczególnie w kontekście rozpatrywania roszczeń wykonawców w publicznych kontraktach budowlanych. Kluczową kwestią jest interpretacja procedury składania roszczeń, wynikająca z Subklauzuli 20.1 warunków FIDIC.
Rozszerzenie Obowiązków Wykonawców i Kontrowersje
W praktyce obserwuje się tendencję do rozszerzania obowiązków wykonawców w zakresie zgłaszania roszczeń przez zamawiających. Zgodnie z Subklauzulą 20.1, brak terminowego działania zgodnego z umową może skutkować utratą prawa do dodatkowej płatności lub zmiany terminów realizacji. Stan ten budzi kontrowersje, zwłaszcza w odniesieniu do przepisów Kodeksu cywilnego.
Instytucja Przedawnienia w Polskim Prawie Cywilnym
Przedawnienie roszczeń jest instytucją prawa cywilnego, mającą na celu zapewnienie pewności obrotu prawnego i stabilności stosunków prawnych. Jego skutkiem jest utrata możliwości dochodzenia roszczeń przed sądem po upływie określonego czasu. Artykuł 117 Kodeksu cywilnego precyzuje, że przedawnienie działa na korzyść dłużnika, który może podnieść zarzut przedawnienia.
Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, ogólny termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń okresowych oraz związanych z działalnością gospodarczą – trzy lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata. Bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wymagalności roszczenia (art. 121 Kodeksu cywilnego).
Terminy przedawnienia roszczeń z tytułu rękojmi za wady fizyczne oraz gwarancji również są istotne. Zgodnie z art. 568 § 1 i § 3 Kodeksu cywilnego, roszczenia z rękojmi za wady fizyczne obiektu budowlanego przedawniają się po upływie 5 lat od dnia wydania obiektu, chyba że umowa stanowi inaczej. Terminy przedawnienia roszczeń z gwarancji zależą od postanowień umowy gwarancyjnej, zazwyczaj wynoszą od 2 do 5 lat.
Subklauzula 20.1 Warunków Kontraktowych FIDIC
Subklauzula 20.1 Warunków Kontraktowych FIDIC 1999 nakłada na wykonawcę obowiązek zgłoszenia roszczenia inżynierowi w terminie 28 dni od dnia, w którym dowiedział się lub powinien był się dowiedzieć o zdarzeniu powodującym roszczenie. Niedopełnienie tego obowiązku skutkuje utratą prawa do roszczenia. Taki sam skutek zaobserwowano w praktyce kontraktowej w przypadku nieterminowego zgłoszenia roszczeń przejściowych, pełnych szczegółowych i ostatecznych.
Kolizja Subklauzuli 20.1 z Polskim Kodeksem Cywilnym
Powstaje pytanie o relację między Subklauzulą 20.1, przewidującą utratę roszczenia w przypadku niedochowania terminu zgłoszenia, a bezwzględnie obowiązującymi terminami przedawnienia określonymi w Kodeksie cywilnym.
W doktrynie polskiego prawa cywilnego występują dwa główne stanowiska:
- Umowne skrócenie terminu przedawnienia. Część prawników uważa, że sankcja utraty roszczenia z powodu przekroczenia terminu zgłoszenia, wynikająca z Subklauzuli 20.1, jest równoznaczna z umownym skróceniem terminu przedawnienia. Zgodnie z art. 119 Kodeksu cywilnego, terminy przedawnienia mają charakter bezwzględnie obowiązujący i nie mogą być modyfikowane przez strony umowy. W konsekwencji, klauzula prowadząca do utraty roszczenia z tego powodu byłaby nieważna.
- Termin zawity. Inne podejście traktuje terminy do składania roszczeń nie jako próbę skrócenia przedawnienia, lecz jako autonomiczny, umownie zastrzeżony termin zawity. Niedochowanie terminu zawitego skutkuje wygaśnięciem uprawnienia do realizacji roszczenia w ramach kontraktu. Zwolennicy tej interpretacji podkreślają, że prawo cywilne dopuszcza konstruowanie terminów zawitych w umowach cywilnoprawnych.
Orzecznictwo Sądowe
Orzecznictwo sądów powszechnych w tej kwestii było zmienne. Początkowo przeważał pogląd, że Subklauzula 20.1, w zakresie przypisującym uchybieniu terminowi 28 dni skutek wygaśnięcia roszczeń, zmierzała do obejścia ustawowego zakazu skracania terminów przedawnienia. Potwierdza to m.in. Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 11.06.2012 r. (sygn. akt: XXV C 567/11) oraz Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 29.04.2013 r. (sygn. akt: VI ACa 1183/12). Sądy te wskazywały, że postanowienia klauzuli 20.1, przewidujące wygaśnięcie roszczenia w razie jego nieterminowego zgłoszenia, są nieważne jako mające na celu obejście ustawy (art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego).
Jednakże, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 marca 2017 roku (sygn. V CSK 449/16) zmienił to stanowisko. Uznał, że Subklauzula 20.1 FIDIC zachowuje ważność, a przewidziany w niej termin stanowi termin zawity, a nie termin przedawnienia. Oznacza to, że strony umowy o roboty budowlane opartej na warunkach FIDIC mogą skutecznie zastrzec umowny termin zawity, którego niedochowanie prowadzi do utraty określonych roszczeń. Sąd Najwyższy podkreślił, że termin ten jest umownym terminem notyfikacyjnym, a jego niedochowanie nie ogranicza dochodzenia roszczenia przed sądem w kontekście terminu przedawnienia, lecz prowadzi do utraty uprawnień w ramach kontraktu.
Ponadto, Sąd Najwyższy zauważył, że nawet w przypadku niedochowania terminu z Subklauzuli 20.1, wykonawca nie jest całkowicie pozbawiony możliwości dochodzenia roszczeń. Może to nastąpić na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 Kodeksu cywilnego), jeśli zamawiający uzyskał korzyść majątkową kosztem wykonawcy w wyniku wykonania robót dodatkowych.
Podsumowanie
W świetle powyższego orzecznictwa, dla prawidłowej realizacji kontraktów budowlanych opartych na warunkach FIDIC, kluczowe są dwa aspekty:
- Terminowe składanie roszczeń: Wykonawcy powinni bezwzględnie dbać o terminowe zgłaszanie roszczeń zgodnie z Subklauzulą 20.1, aby uniknąć utraty uprawnień kontraktowych.
- Zachowanie terminów przedawnienia: Pomimo terminowego zgłoszenia roszczenia, konieczne jest również ścisłe przestrzeganie terminów przedawnienia wynikających z przepisów Kodeksu cywilnego. Zgłoszenie roszczenia nie wstrzymuje biegu terminu przedawnienia.
W związku z tym, najbezpieczniejszą praktyką jest bieżąca weryfikacja terminów zarówno zgodnie z warunkami kontraktu FIDIC, jak i z uwzględnieniem przepisów Kodeksu cywilnego.
Artykuł Subklauzula 20.1 warunków kontraktowych FIDIC a terminy przedawnienia roszczeń w polskim systemie prawnym został opublikowany na portalu Rynek Infrastruktury dnia 22.05.2025 roku.
