Zasady sukcesji podatkowej w ramach kontynuowania działalności gospodarczej po osobie fizycznej są przedmiotem sporów między podatnikami a organami skarbowymi. Kluczowym problemem jest możliwość zaliczenia do kosztów uzyskania przychodów wydatków poniesionych przez spadkodawcę (np. na zakup towarów handlowych), które nie zostały rozliczone przed jego śmiercią.
Mimo wprowadzenia przepisów o zarządzie sukcesyjnym, Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej w wydawanych interpretacjach prezentuje stanowisko ograniczające prawo spadkobierców do kontynuowania rozliczeń kosztowych na etapie samodzielnego prowadzenia firmy.
W praktyce problem ujawnia się przede wszystkim po wygaśnięciu zarządu sukcesyjnego, a więc w momencie, gdy spadkobierca przejmuje przedsiębiorstwo „na stałe” i kontynuuje działalność już pod własnym numerem NIP. W okresie funkcjonowania przedsiębiorstwa w spadku ustawa o PIT wprost dopuszcza możliwość rozliczania określonych kosztów poniesionych przez zmarłego przedsiębiorcę. Po zakończeniu zarządu sukcesyjnego organy podatkowe odmawiają jednak takiego prawa, powołując się na brak faktycznego poniesienia wydatku przez spadkobiercę.
Opinia eksperta Marcina Palusińskiego, radcy prawnego z zespołu DSK Kancelaria
Stanowisko fiskusa budzi poważne ryzyko podatkowe dla sukcesorów firm rodzinnych. Budzi też istotne wątpliwości, zwłaszcza w świetle zasady sukcesji praw podatkowych. Zgodnie z art. 97 par. 1 ordynacji podatkowej spadkobiercy wstępują we wszystkie prawa i obowiązki podatkowe zmarłego, co powinno obejmować także prawo do rozliczenia odroczonych kosztów.
Potwierdza to niedawny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 20 czerwca 2024 r. (sygn. akt I SA/Po 198/24, nieprawomocny). Sąd podkreślił, że prawo do rozliczenia kosztów uzyskania przychodów jest prawem majątkowym, które przechodzi na spadkobiercę. Brak możliwości rozliczenia kosztów związanych z zakupem towarów handlowych przez spadkobiercę jest sprzeczny z ogólną zasadą potrącalności kosztów oraz z fundamentalną zasadą opodatkowania dochodu (a nie przychodu) – podkreślił sąd.
Mimo tego wykładnia dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej pozostaje restrykcyjna. W tej sytuacji warto rozważyć wystąpienie o indywidualną interpretację podatkową, a następnie skierowanie sprawy na drogę sądową, powołując się na zasadę sukcesji podatkowej i korzystne orzeczenia sądów administracyjnych.
Podsumowanie i aktualny stan prawny
Kwestia dziedziczenia kosztów podatkowych pozostaje nierozstrzygnięta na poziomie systemowym. Według organów skarbowych, skoro spadkobierca nie dokonał osobiście wydatku na towar, nie może uznać go za koszt uzyskania przychodu przy późniejszej sprzedaży. Prowadzi to do opodatkowania całego uzyskanego przychodu, bez uwzględnienia nakładów poniesionych na nabycie składników majątku przez poprzednika.
W praktyce oznacza to ryzyko opodatkowania przychodu zamiast dochodu. Jeżeli bowiem towar handlowy został nabyty przez zmarłego przedsiębiorcę, ale nie został sprzedany przed jego śmiercią, to przy sprzedaży przez spadkobiercę fiskus może odmówić rozpoznania kosztu jego zakupu. W efekcie opodatkowaniu podlega cała kwota sprzedaży, mimo że ekonomiczny koszt nabycia towaru został realnie poniesiony w ramach tego samego przedsiębiorstwa.
Szczególnie dotkliwe skutki może to wywoływać w firmach handlowych i produkcyjnych, w których stany magazynowe stanowią istotną część majątku. W takich przypadkach odmowa rozliczenia kosztów może prowadzić do istotnego zwiększenia efektywnego obciążenia podatkowego w pierwszym okresie prowadzenia działalności przez sukcesora.
Obecnie linia orzecznicza sądów administracyjnych zaczyna kształtować się w opozycji do stanowiska fiskusa (m.in. wyrok WSA w Poznaniu, sygn. I SA/Po 198/24), wskazując na konieczność przestrzegania zasady opodatkowania dochodu, a nie przychodu. Do czasu wydania prawomocnego wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny, sukcesorzy muszą liczyć się z koniecznością rozstrzygania tej kwestii na drodze sądowej.
Problem ten powinien być również uwzględniany na etapie planowania sukcesji w firmach rodzinnych. Analiza skutków podatkowych przejęcia przedsiębiorstwa – w tym struktury zapasów, zasad rozliczania kosztów bezpośrednich oraz momentu wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego – może mieć istotne znaczenie dla bezpieczeństwa podatkowego sukcesorów.
Artykuł pod tytułem Fiskus zyskuje, gdy przedsiębiorca umiera, zawierający komentarz Marcina Palusińskiego, radcy prawnego z zespołu DSK Kancelaria, został opublikowany w Dzienniku Gazecie Prawnej 10 lutego 2025 roku.
