Rzeczpospolita | Fałszerstwo dokumentów na gruncie kodeksu karnego

Wiarygodność dokumentów stanowi jeden z fundamentów bezpieczeństwa obrotu prawnego. To właśnie na dokumentach – umowach, zaświadczeniach, fakturach czy decyzjach administracyjnych – opiera się możliwość ustalenia praw i obowiązków stron, a także zaufanie do instytucji publicznych i uczestników rynku. Z tego względu ustawodawca poświęcił przestępstwom godzącym w autentyczność i prawdziwość dokumentów odrębny rozdział w Kodeksie karnym, precyzyjnie różnicując ich postacie oraz zakres odpowiedzialności karnej.

Przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów zostały uregulowane w art. 270–277d kodeksu karnego (ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dz.U.2025.383 t.j. z dnia 26 marca 2025 r.), dalej jako Kodeks karny. W ramach tej kategorii wyróżnia się przede wszystkim dwa zasadnicze rodzaje fałszerstw: fałszerstwo materialne oraz fałszerstwo intelektualne.

Przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów zostały uregulowane w art. 270–277d kodeksu karnego (ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dz.U.2025.383 t.j. z dnia 26 marca 2025 r.), dalej jako Kodeks karny. W ramach tej kategorii wyróżnia się przede wszystkim dwa zasadnicze rodzaje fałszerstw:

• fałszerstwo materialne, obejmujące podrobienie dokumentu, jego przerobienie bądź wypełnienie blankietu niezgodnie z wolą osoby podpisującej; istota tego czynu sprowadza się do ingerencji w fizyczną postać dokumentu lub w jego materialną treść (art. 270 k.k., T. III, red. Królikowski/Zawłocki 2024, wyd. 5, Michał Gałęski, Legalis/el),
• fałszerstwo intelektualne, które polega na poświadczeniu nieprawdy w dokumencie formalnie autentycznym, a więc takim, w odniesieniu do którego nie doszło do naruszenia jego materialnej integralności.

Podrabianie i przerabianie dokumentu – fałsz materialny

Zgodnie z treścią art. 270 § 1 kodeksu karnego:
„Kto, w celu użycia za autentyczny, podrabia lub przerabia dokument lub takiego dokumentu jako autentycznego używa, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.

Wskazać należy, że ochroną przewidzianą w tym przepisie objęty jest dokument jako taki, jak również zaufanie do jego treści. Z tego względu brak jest indywidualnego pokrzywdzonego tego przestępstwa, który mógłby korzystać z uprawnień procesowych przysługujących osobie pokrzywdzonej. Pojęcie dokumentu zostało zdefiniowane w art. 115 § 14 kodeksu karnego. Dokumentem jest każdy przedmiot albo inny zapisany nośnik informacji, z którym związane jest określone prawo bądź który – ze względu na swoją treść – stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne. Definicja ta ma charakter szeroki i nie ogranicza się wyłącznie do dokumentów sporządzonych w formie papierowej. Judykatura uznaje za dokumenty w rozumieniu powyższego przepisu m.in. bilet kolejowy, kserokopię dokumentu czy kopertę potwierdzającą datę wniesienia apelacji w postępowaniu cywilnym (por. J. Kulesza (red.), Kodeks karny. Komentarz, Komentarz do art. 270 k.k., WKP 2025, LEX/el).Na gruncie art. 270 § 1 k.k. penalizowane są trzy kategorie zachowań: podrobienie dokumentu, jego przerobienie oraz użycie dokumentu podrobionego lub przerobionego jako autentycznego.

Choć w języku potocznym pojęcia „podrabianie” i „przerabianie” bywają stosowane zamiennie, w terminologii prawnokarnej oznaczają one odmienne formy zachowania, a ich kwalifikacja wymaga spełnienia odrębnych przesłanek.

Podrobienie dokumentu polega na sporządzeniu nowego dokumentu, który nie pochodzi od osoby wskazanej jako jego wystawca, a zatem został wytworzony przez osobę nieuprawnioną. Jest to działanie polegające na imitowaniu dokumentu autentycznego w celu wywołania mylnego przekonania, że dokument pochodzi od wskazanego w nim podmiotu.

Przykłady:

• podrobienie całego dokumentu,
• podrobienie samego podpisu pod dokumentem – np. podpisanie się imieniem i nazwiskiem innej osoby,
• podrobienie kopii dokumentu, tj. stworzenie kopii, która nie odpowiada oryginałowi,
• podpisanie się cudzym nazwiskiem na pełnomocnictwie sporządzonym w formie aktu notarialnego (tak m. in. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 grudnia 2023 r., sygn. akt: VIII AKa 164/23, LEX nr 3773596).

Nie ma przy tym znaczenia potencjalna wiedza osoby uprawnionej do wystawienia dokumentu o fakcie jego podrobienia.

Przerobienie dokumentu polega natomiast na dokonaniu nieuprawnionych zmian w istniejącym, autentycznym dokumencie. W takim przypadku nie powstaje nowy dokument, lecz dochodzi do ingerencji w jego pierwotną treść w celu zmiany jego znaczenia. Warunkiem odpowiedzialności karnej jest to, aby zmiany dotyczyły elementów mających znaczenie prawne.

Przykłady:

• zmiana daty sporządzenia dokumentu,
• dokonanie dopisku na dokumencie, skreśleń, wymazania jakiejś treści,
• zniszczenie fragmentu dokumentu, aby nadać mu inną treść – istotne jest jednak, aby przerobienie dotyczyło takiego fragmentu dokumentu, który posiada znaczenie prawne (tak m. in. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 16 lutego 2021 r., sygn. II AKa 255/20, LEX nr 3358269)

przy czym istotne jest, aby modyfikacje odnosiły się do tej części dokumentu, która wywołuje skutki prawne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 16 lutego 2021 r., sygn. II AKa 255/20, LEX nr 3358269).

Użycie dokumentu jako autentycznego oznacza natomiast posłużenie się wobec osoby trzeciej lub instytucji dokumentem podrobionym albo przerobionym, a więc wykorzystanie funkcji dowodowej takiego dokumentu. Samo posiadanie dokumentu nie wyczerpuje znamion czynu zabronionego – karalne jest dopiero jego użycie.

Przykładowo chodzi tu o:

• okazanie podrobionego dowodu osobistego w toku czynności urzędowych,
• posługiwanie się podrobionym prawem jazdy.

Wypełnienie blankietu niezgodnie z wolą podpisującego – fałsz materialny

Odrębną postać fałszu materialnego stanowi wypełnienie blankietu opatrzonego cudzym podpisem w sposób sprzeczny z wolą osoby podpisanej. Zgodnie z art. 270 § 2 kodeksu karnego tej samej karze co w § 1 podlega ten, kto wypełnia taki blankiet niezgodnie z wolą podpisanego i na jego szkodę albo używa takiego dokumentu. Kodeks karny nie zawiera definicji blankietu. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że blankietem jest każdy przedmiot opatrzony podpisem, który ze względu na okoliczności formalne lub faktyczne może stanowić dokument (por. J. Kulesza (red.), Kodeks karny. Komentarz, Komentarz do art. 270 k.k., WKP 2025, LEX/el).

Jako przykłady wskazuje się:

• wypełnienie weksla in blanco,
• uzupełnienie formularza w sposób niezgodny z wolą osoby, która go podpisała.

W doktrynie występują rozbieżności co do tego, czy podpisana pusta kartka papieru może zostać uznana za blankiet. Przeważające jest stanowisko, zgodnie z którym blankietem w rozumieniu art. 270 § 2 k.k. jest każdy podpisany przedmiot, który – ze względu na określone okoliczności – może pełnić funkcję dokumentu (R. Zawłocki, w: A. Wąsek, R. Zawłocki, KK. Komentarz. Część szczególna, t. 2, 2010, s. 778; cyt. za: Art. 270 KK, T. III, red. Królikowski/Zawłocki 2024, wyd. 5, Michał Gałęski, Legalis/el). Ostateczna kwalifikacja danego przedmiotu jako blankietu należy każdorazowo do organów ścigania i sądu orzekającego.

Dla bytu tego przestępstwa konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek: wypełnienia blankietu niezgodnie z wolą podpisanego oraz działania na jego szkodę. Wystarczające jest przy tym istnienie realnej możliwości wyrządzenia szkody – nie jest konieczne jej faktyczne zaistnienie.

Poświadczenie nieprawdy – fałsz intelektualny

Zgodnie z art. 271 § 1 kodeksu karnego odpowiedzialności karnej podlega funkcjonariusz publiczny lub inna osoba uprawniona do wystawienia dokumentu, która poświadcza w nim nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne. Sąd Najwyższy konsekwentnie wskazuje, że poświadczenie nieprawdy nie stanowi fałszerstwa dokumentu w sensie materialnym. Dokument zostaje bowiem wystawiony przez osobę uprawnioną i we własnym imieniu, a naruszenie dotyczy wyłącznie prawdziwości zawartych w nim informacji (uchwała SN z dnia 5 listopada 2020 r., sygn. I DO 45/20, LEX nr 3122789).

Pojęcie dokumentu na gruncie art. 271 § 1 k.k. ma węższy zakres niż w art. 270 k.k. Dokument ten musi posiadać nastepujące cechy:

• elementy wymienione w przepisie kodeksowym zawierającym definicje ustawowe (art. 115 , § 14 cytowanym powyżej),
• jest  dokumentem wystawionym przez funkcjonariusza publicznego lub inną osobę upoważnioną do wystawienia dokumentu,
• zawiera w swej treści poświadczenie, któremu przysługuje cecha zaufania publicznego, a w związku z tym domniemanie prawdziwości (Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 8 listopada 2023 r., sygn. akt: II AKa 15/22, LEX nr 3651537).

Sprawcą tego przestępstwa może być wyłącznie osoba upoważniona do wystawienia dokumentu, np. lekarz lub urzędnik państwowy.

Przykładami poświadczenia nieprawdy są:

• wystawienie zwolnienia lekarskiego bez istnienia podstaw faktycznych,
• sporządzenie nieprawdziwego zapisu w notatniku służbowym policjanta (por. wyrok SN z dnia 20 marca 2024 r., sygn. V KK 422/23, LEX nr 3698423).

Odmiennie należy ocenić fikcyjne zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach wystawione przez pracodawcę na potrzeby stosunków cywilnoprawnych, które nie korzysta z przymiotu zaufania publicznego i nie stanowi dokumentu w rozumieniu art. 271 § 1 k.k. (por. wyrok SA we Wrocławiu z dnia 8 listopada 2023 r., sygn. II AKa 15/22).

Momentem dokonania czynu zabronionego jest wprowadzenie dokumentu do obrotu, np. poprzez jego wręczenie innej osobie.

Fałszerstwo intelektualne faktur

Szczególną postać fałszerstwa intelektualnego stanowi wystawianie nierzetelnych faktur, uregulowane w art. 271a § 1 k.k. Przepis ten penalizuje wystawienie faktury lub faktur zawierających kwotę należności ogółem o znacznej wartości, w których poświadczono nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie dla określenia wysokości należności publicznoprawnej lub jej zwrotu, jak również użycie takich faktur.

Podkreśla się, że podstawowym przedmiotem ochrony tego przepisu jest prawdziwość treści faktury, natomiast ubocznie – interes Skarbu Państwa w sferze podatkowej (M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, Komentarz do art. 271a k.k., LEX/el. 2025).

Pojęcie „wystawienia” faktury należy rozumieć szeroko. Obejmuje ono zarówno działania podejmowane przez osoby uprawnione do jej wystawienia, jak i sytuacje, w których faktura zostaje sporządzona przez osobę nieposiadającą takich kompetencji. Odpowiedzialność karna dotyczy faktur o wartości lub łącznej wartości przekraczającej 200 000 zł, co odpowiada pojęciu „znacznej wartości” w rozumieniu art. 115 § 5 i 7 k.k.

Podsumowanie

Reasumując, fałszerstwo dokumentów w kodeksie karnym obejmuje zarówno fałsz materialny, jak i fałsz intelektualny. Fałsz materialny dotyczy ingerencji w fizyczną postać dokumentu lub w jego treść, polegającej na podrobieniu, przerobieniu, użyciu dokumentu jako autentycznego bądź wypełnieniu blankietu opatrzonego cudzym podpisem wbrew woli podpisanego i z możliwością wyrządzenia szkody. Fałsz intelektualny polega natomiast na poświadczeniu nieprawdy przez osobę uprawnioną do wystawienia dokumentu, przy zachowaniu jego formalnej autentyczności. Szczególną postacią tego rodzaju czynów jest wystawianie nierzetelnych faktur o znacznej wartości, mogących wpływać na prawidłowość rozliczeń podatkowych.

Artykuł został opublikowany w dzienniku Rzeczpospolitej 7 stycznia 2026 roku.